معرفی کتاب شب یلدا /علی بلوکباشی
«شب یلدا» نوشته علی بلوکباشی 124 کتاب از مجموعه از ایران چه میدانم؟ دفتر پژوهشهای فرهنگی است. این اثر مردمشناسی در 110 صفحه، شمارگان یکهزار نسخه و قیمت 7 هزار تومان منتشر شده است.
بلوکباشی در وصف سفره یلدا مینویسد: «در هر منطقة ایران بنا بر مقتضیات اقلیمی، و سنتهای اجتماعی و فرهنگی بوم ـ زیست خود، خوان شبچره را با مجموعهای از میوههای تابستانی و پاییز و خوراکیها و تنقلات مخصوص رایج در هر محل و منطقه میآرایند. انواع خشکبار و آجیل مشهور به «آجیل شب چله»، و میوههای ترو خشک، به ویژه میوههای سه گانة سیب، انار و هندوانه و انواع تخمه از خوراکیهایی است که در سفرة شب یلدا میچینند. در هر منطقه نیز بنابر سنتهای فرهنگی رایج در آن منطقه و ذوق و سلیقه محلی، سفرة شب چرة مخصوص شب یلدا را میآرایند. خوردنیهایی که برای سفرة شب یلدا فراهم میکنند، به جز خوردنیها و میوههای خاص این شب، کم و بیش میوههای دیگری مانند به، انگور و خربزه هم بر سر سفره میچینند. خوردنیهای دیگر سفرة شب چله به فرآوردههایی بستگی دارد که در هر منطقه به دست میآیند.»
وی اینگونه ادامه میدهد: «چون در گذشته مانند امروز، برای مردم میسر نبود که میوههای مخصوص هر فصل را در فصلهای دیگر به دست آورند، در هر ناحیه، بنا بر رسوم جاری محل، میوههای تابستانی و پاییزی به ویژه هندوانه، خربزه و انگور را برای سالم و تازه و شاداب ماندن تا شب چله به شیوههای سنتی نگهداری میکردند. مثلا در بسیار از جاها خوشههای انگور را همانطور که بر درخت آویزان بود در کیسههایی میکردند و تا یکی دو هفته مانده به چله زمستان نمیکندند. سپس آنها را میکندند و در ایی مناسب نگه میداشتند و شب چله آنها را در سفره شب چره میچیدند. هندوانه و خربزه را هم در انباریهایی مخصوص درون کاه میگذاشتند و نگهداری میکردند.»
سه میوه مقدس در خوان یلدا
بلوکباشی در بخش پایانی کتاب درباره سه میوه مقدس میگوید: «انار، سیب و هندوانه در فرهنگ ایرانی - اسلامی و فرهنگهای دینی برخی سرزمینهای دیگر ارزش و اعتبار قدسیانه دارند. بنا بر روایت عهد عتیق، در عهد سلیمانِ نبی، دورادور و سراسر ستونهای معابد و کاخها را با نقش انار و نشانه قداست و جاودانگی تزئین میکردهاند. در دین مزدیسنا انار و سیب از میوههای مینوی و در اسلام از میوههای بهشتی شناخته میشوند. بنا بر روایت زراتشتنامه، اسفندیار با خوردن اناری که زرتشتِ پیامبر به او داد، رویینتن شد. انار و سیب، هر دو نمادی از باززایی، باروری، نوشدگی، پیروزی و جاودانگی بهشمار میروند و با میلاد ایزد-مهر در ارتباط هستند. بهویژه انار، سیب سرخ و هندوانه معمولا گرد و توسرخ با نماد مهر، یعنی خورشید در شب یلدا یا چله بزرگ انطباق دارد.
